İnegöl, tarihin değişik dönemlerinde bulunduğu coğrafyanın özelliği dolayısıyla; Kütahya,Eskişehir,Bilecik ve özellikle Bursa gibi merkezlerin etkisinde kalan bir yer olmuştur.

Yer aldığı havzanın coğrafi özelliklerinden kaynaklanan ekonomik, sosyal ve savunma olanakları sayesinde kendi açısından bir merkez rolünü üstlenen İnegöl, Osmanlı Döneminde de sahip olduğu bu özellikleri sergileyen bir yerdir.Tarihsel süreçte ; şehrin fonksiyonel nitelikleri ve çevre yerleşmeler ile kurduğu ilişkiler ve değişimler bu özellikleri göstermektedir.Bundan dolayı;İnegöl’ün şehirleşme sürecini idarî ya da demografik kriterlerle açıklamak yeterli değildir. Bu noktada, şehirsel ve kırsal ayrımını yapabilmek ve İnegöl’ün kendine özgü şehirleşme fonksiyonlarını gözlemlemek gereklidir.

Bu anlamda ; İnegöl daha XVI. yüzyıldan itibaren,sahip olduğu ekonomik fonksiyonları ve bunu etkileyen yapısı ile hem kendinin hem çevresinin düzenini belirleyen ve bu çizgide gelişen bir yerleşme statüsündedir. Tarih boyunca Bursa, uzun yıllar İnegöl’ün gelişimini gölgelemiş ise de kendi doğal sınırları içindeki İnegöl havzası taşıdığı merkez özelliği nedeniyle en azından daima bir kaza merkezi konumunu korumuştur.

Mevcut idari statü ve şehirleşme fonksiyonları açısından ise İnegöl’deki şehirleşme özellikleXIX.yüzyıla dayandırılabilir. Çünkü İnegöl, özellikle XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Kırım, Kafkasya ve Balkanlar’dan göç alan bir ilçedir. Ancak yine de 1950’li yılların sonuna kadar kasaba olmaktan öteye geçtiğini söyleyemeyiz.

Özellikle 1960’lı yıllardan önce İnegöl’ü fonksiyonel özellikleri bakımından şehir olarak kabul etmek zordur.Nüfus açısından bakıldığında da İnegöl’ün nüfusu ancak 1960’ta 20.000’i geçebilmiştir. (1960 şehir merkezi nüfusu 25 297) 1831’den bu yana idarî görev açısından ilçe merkezi olan İnegöl, (idari statü yerine “10 000 nüfus” kriterini benimseyen görüşlere göre) en azından cumhuriyetin başından bu yana şehir olarak kabul edilebilir.

Buna karşın, ister idarî statü, ister diğer kriterler açısından olsun, İnegöl sürekli ciddi bir şehirleşme sürecinin yaşandığı bir yerleşmedir. İnegöl’ün 20.000 nüfus kriterini ilk defa aştığı yıl olan 1960’tan bu yana geçen sürede İnegöl’ün nüfusu yaklaşık 6 kat artmıştır.

(1960’da şehir merkezi nüfusu 25 297 iken, 2008’de 158 575 olmuştur.) Bu da İnegöl’deki şehirleşmenin en önemli göstergesidir.

1960’lı yıllardan sonra Türkiye’de yaşanan yoğun şehirleşme hareketleri İnegöl’ü de etkilemiştir. Buna göre; Türkiye genelinde ortaya çıkan değişimlerden kaynaklanan ve bölgesel anlamda Marmara Bölgesi’nin şehirleşme temposuyla uyum gösteren İnegöl, 1960’dan itibaren sergilediği şehir kimliği özelliğini 70 ve 80’lerden itibaren artırarak sürdürmüştür.

Bu yapıya 1997-2000 yılları arasında 10.000 ölçütünü aşarak katılan iki yerleşme daha katılır : Alanyurt ve Yenice. ( Alanyurt günümüzde mahalle olmuştur.)

Böylece Alanyurt,Yenice Kasabaları ile ilçedeki şehirsel yerleşme sayısının arttığı söylenebilir. Günümüzde İnegöl’ün Tahtaköprü, Kurşunlu ve Cerrah’tan oluşan, üç önemli kasabası daha vardır. Bu yerleşimler nüfus yönünden henüz 10 bini yakalayamamışlardır ama sahip olduğu fonksiyonlar ve çevrelerindeki kırsal yerleşmelere karşı üstlendikleri görevler açısından onların kırsal yerleşmelerden çok, şehirsel yerleşmelere doğru yönelen bir çizgi içerisinde olduklarını söyleyebiliriz. Dolayısıyla bu yerleşmelerin şehirleşme niteliklerindeki fonksiyonel yapıyı gözlemlemek gerekir.

(1)Burada Türkiye’nin idarî yapısından kaynaklanan önemli bir sakıncaya da değinmekte fayda vardır.İnegöl ilçesinin Hilmiye köyü idari alanı içinde yer alan Oylat,kaplıca turizminin güçlendirdiği bir yerleşme olarak ve fonksiyonel açıdan sosyal ve ekonomik hizmet sunarken, Oylat ile ilgili nüfus bilgileri, sayım istatistiklerinde idarî açıdan bağlı olduğu Hilmiye Köyü’ne yazılmaktadır. ( Oylat halkı, nüfus sayımlarında özellikle İnegöl şehri ve Hilmiye, Saadet, Tüfekçikonak gibi köyler de sayılmaktadır. Bu,Hilmiye, Saadet ve Tüfekçikonak köylerinin aktif nüfuslarında ilginç bir şekilde hizmet fonksiyonunun oluşumunu sağlarken, İnegöl şehrinde sayılanlar ise şehir nüfusuna dahil olmaktadır.)

Bu bir anlamda Oylat’ın göz ardı edilmesi gibi bir sonucu doğurmaktadır. Bu sakınca,ülke köy yerleşmelerinden daha küçük olan ve köy idari alanları içinde kalan kırsal yerleşmeler (mahalle, çiftlik, yayla yerleşmeleri gibi.) için de geçerlidir. Ancak burada altı çizilmesi gereken, Oylat’ın ilçedeki şehirleşme sürecine katılan bir yerleşme olarak, nüfus ölçütüyle analiz edilememesidir. (1)

Devam edecek.

Araştırmacı Yazar :Mehmet Şenal

email : mehmetsenal62@mynet.com